Οι συνηθέστερες Συμπεριφοριστικές Αντιδράσεις Επιβίωσης σε ένα καταστροφικό συμβάν

Προστέθηκε από FRN στις 27 Φεβρουαρίου 2018. · No Comments · Μοιραστείτε αυτό το άρθρο

Κατηγορία Ειδική αρθρογραφία, Καραμάνου Ασπασία

Widgetized Section

Go to Admin » Appearance » Widgets » and move Gabfire Widget: Share into that BigPicture-Share zone

 
Share Button

Ασπασία Καραμάνου, Πολιτική Προστασία Phd

Τα άτομα που αντιμετωπίζουν απειλητικές καταστάσεις για τη ζωή τους συνήθως εμφανίζουν τις εξής αντιδράσεις: γνωστική παράλυση, στερεοτυπική συμπεριφορά, επιμονή, υπερκινητικότητα, υποκινητικότητα, άρνηση, υπνηλία κ.τ.λ.

Αν και οι συμπεριφορές ποικίλλουν κατά τη διάρκεια ενός περιστατικού επιβίωσης η αλληλουχία αυτών των αντιδράσεων είναι πιο διαδεδομένες κατά τη διάρκεια της αιφνίδιας φάσης των επιπτώσεων και της ακολουθούμενης φάσης της ανάκρουσης όπου ο αρχικός κίνδυνος έχει αφαιρεθεί, αλλά υπάρχουν άλλοι δευτερεύοντες κίνδυνοι, απειλητικοί για τη ζωή.

Οι αντιδράσεις στο τραύμα που προκαλούνται από μία ποικιλία στρεσσογόνων παραγόντων είναι φυσιολογικό να υπάρχουν, αλλά είναι πολύ σημαντικό να καταφέρουμε να τις διαχειριστούμε και να τις κατευθύνουμε.

Θα δούμε εν συντομία κάποιες από τις αντιδράσεις αυτές.

Πανικός

Ο Πανικός (Panic) στην βιβλιογραφία της καταστροφής απεικονίζει μια συμπεριφορά που κυμαίνεται από: φόβο, φυγή, μη συντονισμένη δραστηριότητα, ακατάλληλη συμπεριφορά, υπερβολική ή παράλογη αντίδραση που περιλαμβάνει τρόμο, σύγχυση, παραλογισμό και κοινωνική κατάρρευση. Ο πανικός κάνει τους ανθρώπους να χάσουν την κρίση τους και την διακριτική τους ευχέρεια και είναι μεταδοτικός.

Δεν πρόκειται για μια κοινή αντίδραση σε ένα καταστροφικό συμβάν. Ο πανικός τείνει να εισέρχεται όταν οι άνθρωποι βρίσκονται σε κλειστούς χώρους. Είναι σπάνιο να δούμε ανθρώπους σε πανικό που έχουν σημεία εξόδου (π.χ. σε υπαίθρια σενάρια καταστροφών). Συνήθως απαντώνται τέσσερις προϋποθέσεις που προϋπάρχουν για να εμφανιστεί, οι οποίες είναι:

  1. Τα θύματα αντιλαμβάνονται την άμεση απειλή της παγίδευσης.
  2. Οι πιθανές έξοδοι εκκένωσης φαίνεται ότι σταδιακά κλείνουν.
  3. Η «πτήση» (φυγή) φαίνεται να είναι ο μόνος τρόπος για την επιβίωση.
  4. Κανείς δεν φαίνεται διαθέσιμος για βοήθεια.

Σημειώνεται ότι η μαζική φυγή και ο πανικός στις καταστροφές δεν είναι ο κανόνας είναι το ασυνήθιστο. Κανόνας της ανθρώπινης συμπεριφοράς στις καταστροφές είναι η “αλτρουιστική συμπεριφορά”.

Ένα καλό παράδειγμα πανικού – και αντίθετα με τα εμπειρικά δεδομένα – θα ήταν ο κινηματογραφικός Τιτανικός όπου οι σωτήριες λέμβοι δεν επαρκούν για όλους, γεμίζουν και φεύγουν και όλο και λιγότεροι άνθρωποι έχουν την ελπίδα να κατέβουν από το πλοίο που βυθίζεται. Παγιδεύονται σε ένα πλοίο που βυθίζεται και δεν έχουν πουθενά να πάνε.

Υποκινησία, Απώλεια Πρωτοβουλίας και Γνωστική Παράλυση

H υποκινησία (hypokinesia) και η απώλεια πρωτοβουλίας (loss of initiative) είναι συνήθεις αντιδράσεις των θυμάτων σε ένα καταστροφικό συμβάν. Οι άνθρωποι σε μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης διαμορφώνουν ομάδες και κινούνται σιγά-σιγά σαν να είναι σε υπνοβασία ή σε εφιάλτη.

Στη βιβλιογραφία θα συναντήσουμε τους όρους “Παραλυτικό Άγχος” (paralyzing anxiety) και ”Γνωστικής Παράλυση” (cognitive paralysis) για να περιγράψουμε την πλήρη αδράνεια των θυμάτων κατά τη διάρκεια ενός καταστροφικού συμβάντος. Σε μια κατάσταση απειλητική για τη ζωή, το σοκ, ο τρόμος κ.τ.λ., μπορεί να προκαλέσουν ακόμη και το «πάγωμα» (freeze) κάποιων ατόμων.  Έχουν εντοπιστεί δύο τύποι παραλυτικού άγχους και είναι (α) το «αδιέξοδο» (deadlock) όπου οι μύες του ατόμου δείχνουν τόση αυστηρότητα που το άτομο είναι δύσκολο να κινηθεί ακόμη και με σωματική βία και (β) «ζωντανή κλειδαριά» (livelock) όπου η μυϊκή ένταση βρίσκεται εντός της κανονικής εμβέλειας.

Τα άτομα χάνουν την ικανότητα τους να αντιλαμβάνονται και να σκέφτονται και προκαλούνται καθυστερήσεις που αυξάνουν περαιτέρω τον κίνδυνο επιβίωσης.

Ένα κλασσικό παράδειγμα ήταν η πυρκαγιά στο αεροσκάφος Boeing-737 το οποίο υπέστη βλάβη στον κινητήρα κατά την απογείωση του από το αεροδρόμιο του Μάντσεστερ το 1985, με αποτέλεσμα 55 θανάτους. Οι επιβάτες αντί να κατεβούν γρήγορα από το αεροσκάφος, κάθονταν ακίνητοι στα καθίσματά τους μέχρι να καταλήξουν από τους τοξικούς καπνούς.  Μια εμπειρική μελέτη που προκλήθηκε από αυτό το περιστατικό περιγράφει τους εθελοντές σε ένα προσομοιωτή αεροσκάφους ως «συμπεριφορικά αδρανείς».

Εικόνα: Τα συντρίμμια από το Boeing 737 που οδήγησε στο θάνατο 55 επιβάτες το 1985

Στις 28-9-1994 σημειώθηκε το ναυάγιο του Μ.V. Estonia στη Βαλτική Θάλασσα. Το πλοίο μετέφερε 989 ανθρώπους σε μια συνήθη διαδρομή του από το Ταλίν της Εσθονίας, στη Στοκχόλμη, στη Σουηδία, όταν η πόρτα στο κατάστρωμα οχημάτων άνοιξε. Το νερό πλημμύρισε γρήγορα το πλοίο βυθίζοντας το σε λιγότερο από μία ώρα. Μόνο 137 άτομα επέζησαν, και ενώ το πλοίο βυθιζόταν, πολλοί άνθρωποι απλά καθόταν εκεί και δεν αντιδρούσαν καθόλου, ούτε επικοινωνούσαν ακόμη και όταν άλλοι άνθρωποι προσπαθούσαν να τους καθοδηγήσουν, στεκόταν ακίνητοι σε κατάσταση σοκ. Πνίγηκαν επειδή δεν έκαναν τίποτα για να σωθούν. «Πολλοί άνθρωποι φαίνεται να ήταν ανίκανοι για ορθολογική σκέψη ή συμπεριφορά εξαιτίας του φόβου τους», κατέληξε η επίσημη έκθεση για το ατύχημα.

Εικόνα: Το πλοίο M.V Estonia που ναυάγησε στις 28-9-1994 οδηγώντας στο θάνατο 852 άτομα

Κατά τη διάρκεια μιας προσομοιωμένης έκτακτης ανάγκης περιστατικού πυρκαγιάς σε μια σήραγγα, οι άνθρωποι έμειναν με τα αυτοκίνητά τους, ακόμη και όταν ήταν σκοτεινή από τον καπνό.

Αδυναμία αντίδρασης παρατηρήθηκε και σε μια disco όπου καταγράφηκε αποτυχία εκκένωσης ακόμη και όταν το κτίριο ήταν γεμάτο με μαύρο καπνό και υπήρχε έντονη μυρωδιά καύσης.

Στην εκκένωση των δίδυμων πύργων υπήρξαν καθυστερήσεις ακόμη και μισής ώρας.  Κάποιοι άνθρωποι «απενεργοποιήθηκαν» σύμφωνα με έρευνα του Εθνικού Ινστιτούτου Προτύπων και Τεχνολογίας (National Institute of Standards and Technology NIST) μετά από συνεντεύξεις με 900 επιζώντες.

Σύμφωνα με την επίσημη έκθεση του ατυχήματος στην θαλάσσια πλατφόρμα άντλησης πετρελαίου Piper Alpha το 1988, που σκοτώθηκαν 167 άτομα και επέζησαν μόλις 69: «Ένας μεγάλος αριθμός των ανθρώπων δεν έκανε καμία προσπάθεια να αφήσει το κατάλυμα».

Εικόνα: Το θαλάσσιο ατύχημα στην πλατφόρμα άντλησης πετρελαίου Piper Αplha

Υπερδραστηριότητα

Η υπερκινητικότητα (hyperactivity) χαρακτηρίζεται από έντονη «ζωντάνια» και εμπιστοσύνη από το άτομο στις ικανότητες του, που είναι εξίσου εξωπραγματικό και αδικαιολόγητο με την παράλυση.  Το άτομο είναι επιρρεπή σε απόσπαση της προσοχής του και οι ενέργειές του μπορεί να είναι αναποτελεσματικές και ακατάλληλες και το χειρότερο από όλα, επικίνδυνες.

Στη βιβλιογραφία αναφέρεται χαρακτηριστικά η περίπτωση της ταχείας βύθισης ρυμουλκού στον κόλπο του Αγίου Λαυρεντίου στα μέσα του χειμώνα όπου δύο πολύ έμπειροι πλοίαρχοι του ναυτικού πήγαιναν μπρος πίσω από τη μία πλευρά της γέφυρας του πλοίου στην άλλη χωρίς να κάνουν τίποτα, καθώς το νερό ανέβαινε πάνω από τα γόνατά τους. Οι δύο αξιωματικοί πνίγηκαν λίγο πριν τη διάσωση, αλλά ένας νεότερος και λιγότερο έμπειρος ναύτης που στεκόταν δίπλα τους φόρεσε γρήγορα το κοστούμι επιβίωσης και επέζησε.

Στερεοτυπική συμπεριφορά 

Η στερεοτυπική ή στερεότυπη συμπεριφορά (stereotypical behaviour) είναι εγγενή συμπεριφορά ή συμπεριφορά της καθημερινότητας (ρουτίνας) την οποία το άτομο δεν αποβάλλει ούτε κατά τη διάρκεια μιας απειλητικής κατάστασης για την επιβίωσή του, που απαιτεί διαφορετική συμπεριφορά.

Κατά τη διάρκεια της επίθεσης του 2001 στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, αναφέρθηκε ότι μια γυναίκα γύρισε πίσω από την ομάδα της και πέθανε γιατί ήθελε να πάρει την τσάντα της, ενώ ένας άλλος ήθελε να πάρει το κινητό του τηλέφωνο, ένας άλλος τη συλλογή των cd του και κάποιος καθυστέρησε γιατί ήθελε να κλείσει τον υπολογιστή του. Γιατί τα έκαναν αυτά; Γιατί πάντα αυτά έκαναν στο τέλος της ημέρας πριν σχολάσουν και εγκαταλείψουν το κτίριο.

Εικόνα: Υπερβολικές καθυστερήσεις παρατηρήθηκαν στην εκκένωση των δίδυμων πύργων

Το 2001, ένα θαλάσσιο καγιάκ ανατράπηκε στη φουρτουνιασμένη θάλασσα στα ανοικτά της νότιας Αγγλίας. Ο χειριστής του κατάλαβε ότι βρισκόταν σε σοβαρό κίνδυνο, αλλά οι αντιδράσεις του δεν ήταν οι πλέον κατάλληλες. Αφού προσκολλήθηκε για περίπου 20 λεπτά στο αναποδογυρισμένο καγιάκ θυμήθηκε ότι είχε πάνω σε αυτό ένα κινητό τηλέφωνο. Η αντίδρασή του ήταν να καλέσει τον πατέρα του, ο οποίος εργαζόταν 3.500 μίλια μακριά στο Ντουμπάι και ο οποίος στη συνέχεια κάλεσε την ακτοφυλακή, η οποία είχε ένα σταθμό με σωσίβιες λέμβους που βρισκόταν λιγότερο από 1 χλμ από τη θέση του καγιάκ του. Αυτό είναι στερεότυπη συμπεριφορά που εκδηλώνεται υπό απειλή.

Κατά τη διάρκεια της ανατροπής του πλοίου MS ESTONIA, αναφέρθηκε ότι οι άνθρωποι εξακολουθούσαν να συναλλάσσονται με το γραφείο του πλοίου που ήταν υπεύθυνο για το χειρισμό των χρημάτων (Purser ’ s office) ακόμη και όταν το πλοίο είχε πάρει κλίση 30o. Και πάλι, αυτή είναι η στερεότυπη συμπεριφορά, δηλαδή η συμπεριφορά που ξεκίνησε χωρίς προβληματισμό.

Βιβλιογραφικές Πηγές

  • AIB. (1988). Report on the accident to Boeing 737-236, G-BGJL, at Manchester Airport on 22nd August 1985. London: Department of Transport.
  • Boer, L.C. (2002). Behaviour by motorists on evacuation of a tunnel. TNO Human Factors report TM-020-CO34.
  • Cassuto, J. & Tarnow, P. (2003). The discotheque fire in Gothenburg 1998. Burns, 29, 405–416.
  • Cian, C., Barraud, P.A., Melin, B. & Raphel, C. (2001). Effects of fluid ingestion of cognitive function after heat stress or exercise-induced dehydration. International Journal of Psychophysiology, 42(3), 243–251.
  • der Heide, E. A. (2004). Common Misconceptions about Disasters: Panic, the ―Disaster Syndrome,‖ and Looting. In O. L. M (Ed.), The First 72 Hours: A Community Approach to Disaster Preparedness (pp. 340-380). Lincoln: iUniverse Publishing.
  • Leach, J. (2004). Why people ‘freeze’ in an emergency: Temporal and cognitive constraints on survival responses. Aviation, Space & Environmental Medicine, 75, 539–542.
  • Leach, J. (2012). Maladaptive Behavior in Survivors: Dysexecutive Survivor Syndrome. Aviation, Space, and Environmental Medicine, 83(12), pp.1152-1161.
  • Ripley, A. (2005). How to Get Out Alive: From hurricanes to 9/11: What the science of evacuation reveals about how humans behave in the worst of times. Time, 165:58-62.
  • Mawson, A. R. (2005). Understanding mass panic and other collective responses to threat and disaster. Psychiatry, 68, 95-113.
  • Muir, H.C., Marrison, C. & Evans, A. (1989). Aircraft evacuations: The effect of passengers motivation and cabin configuration adjacent to the exit. Civil Aviation Authority.
  • Διαδικτυακή εγκυκλοπαίδεια ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ  https://en.wikipedia.org/wiki/MS_Estonia
138 Συνολικές Αναγνώσεις 1 Αναγνώσεις σήμερα

Σχετικά άρθρα

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.